ال نینو هم می تواند فرصت باشد و هم تهدید

به گزارش مشرق ، اقیانوسی در آن سوی جهان، آرام آرام گرم می شود، بادهایی که هزاران سال، مسیر حرکت آب و هوا را تعیین کردند حالا تغییر رفتار می دهند و موجی از انرژی در سامانه اقلیمی زمین شکل می گیرد، موجی که احتمال می رود فصل بارش ایران را نیز تحت تأثیر خود قرار دهد.

چند روزی است که ال نینو دوباره به یکی از واژه های مهم اقلیمی جهان تبدیل شده، پدیده ای که از دل آب های گرم اقیانوس آرام آغاز می شود، اما اثراتش محدود به همان منطقه نمی ماند و می تواند در نقاط دوردست، معادلات آب وهوایی را تغییر دهد. برای کشوری مانند ایران که سال ها با خشکسالی، کاهش منابع آب و فشار بر اکوسیستم ها روبه رو بوده، نام ال نینو هم زمان حامل دو پیام متفاوت است، اول امید به بهبود شرایط بارشی و افزایش ذخایر منابع آبی و دوم اما، نگرانی از بارش های ناگهانی و سیلاب های مخرب که می توانند تهدیدکننده باشند.

بنابراین این مهم است که بارش ها چگونه رخ می دهند، کجا فرود می آیند و آیا زیرساخت ها، منابع طبیعی و نظام مدیریت آب کشور برای مواجهه با این بارش ها آماده هستند و از آن بهره می برند؟!

موجی از بارندگی از سوی اقیانوس آرام

جهان در آستانه دوره تازه ای از بی ثباتی های اقلیمی قرار گرفته، دوره ای که در آن تغییرات دمایی اقیانوس ها می تواند مسیر بارش ها، خشکسالی ها و حتی رخدادهای حدی جوی را در هزاران کیلومتر دورتر تغییر دهد. در مرکز این تحولات، چرخه ای به نام «نوسان جنوبی ال نینو» یا ENSO قرار دارد، سامانه ای پیچیده که به گفته مهدی زارع، رئیس مرکز پیش بینی زلزله پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی، مانند یک «ترموستات جهانی» عمل می کند و نقش مهمی در جابه جایی انرژی گرمایی در اقیانوس آرام استوایی دارد.

زارع با تشریح سازوکار این چرخه اقلیمی توضیح می دهد: «ENSO مجموعه ای از تعاملات میان اقیانوس و جو است که در دو فاز اصلی ال نینو (گرم) و لانینا (سرد) ظاهر می شود. در دوره های ال نینو، بادهای تجاری که به طور معمول آب های گرم سطحی اقیانوس آرام را به سمت غرب، یعنی محدوده استرالیا و جنوب شرق آسیا، منتقل می کنند، تضعیف شده یا حتی جهت آنها تغییر می کند. در نتیجه، توده عظیمی از آب های گرم انباشته شده در غرب اقیانوس آرام به سمت شرق حرکت کرده و به نزدیکی سواحل امریکای جنوبی می رسد.»

او ادامه می دهد: «این جابه جایی، انرژی گرمایی ذخیره شده در اقیانوس را وارد جو می کند و باعث افزایش دمای متوسط سطح زمین می شود. در نقطه مقابل، در دوره های لانینا، بادهای تجاری تقویت می شوند، آب های گرم را بیشتر به سمت غرب می رانند و در شرق اقیانوس آرام، با بالا آمدن آب های سرد از اعماق، دمای سطح دریا کاهش می یابد.»

به گفته این پژوهشگر، پیامد اصلی این تغییرات، جابه جایی مراکز بارش و تغییر مسیر سامانه های جوی است. در سال های ال نینو، مرکز فعالیت های همرفتی و بارشی در منطقه استوایی به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام منتقل می شود، شرایطی که معمولاً با افزایش بارندگی در بخش هایی از سواحل غربی امریکا و هم زمان خشکسالی در مناطقی مانند استرالیا و اندونزی همراه است. در مقابل، لانینا معمولاً بارش ها را در غرب اقیانوس آرام تقویت کرده و می تواند خشکسالی را در بخش هایی از امریکا و برخی مناطق دیگر جهان تشدید کند.

بادهایی که مسیر اقلیم جهان را تغییر می دهند

زارع برای توضیح نقش بادهای تجاری در شکل گیری این چرخه اقلیمی، به سازوکار ساده، اما قدرتمند گردش عمومی جو اشاره می کند: «این بادها جریان های دائمی هستند که از عرض های جغرافیایی حدود 30 درجه به سمت استوا حرکت می کنند. در منطقه استوا، تابش شدید خورشید باعث گرم شدن هوا، صعود آن و شکل گیری کم فشار استوایی می شود. هوای خنک تر از عرض های بالاتر برای پر کردن این خلأ به سمت استوا حرکت می کند.»

او ادامه می دهد: «اما چرخش زمین باعث می شود این جریان ها مسیر مستقیم نداشته باشند. اثر کوریولیس، بادهای تجاری نیم کره شمالی را از شمال شرق به جنوب غرب و بادهای تجاری نیم کره جنوبی را از جنوب شرق به شمال غرب منحرف می کند. همین بادهای پایدار تاریخی بودند که مسیر حرکت کشتی های تجاری میان قاره ها را تعیین می کردند و نام «Trade Winds» از همین نقش تاریخی گرفته شده است.» در شرایط عادی، این بادها آب های گرم سطحی اقیانوس آرام را مانند یک نوار نقاله عظیم به سمت غرب منتقل می کنند، اما زمانی که قدرت آنها کاهش می یابد، این آب های گرم دوباره به سمت شرق بازمی گردند و زمینه شکل گیری ال نینو فراهم می شود.

عامل تشدیدکننده الگوهای جدید

رئیس مرکز پیش بینی زلزله پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی همچنین معتقد است تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت های انسانی می تواند رفتار سنتی ENSO را با تغییراتی جدی مواجه کند. به گفته او: «افزایش دمای اقیانوس ها و تغییر در نحوه ذخیره و انتقال انرژی حرارتی، ممکن است زمینه افزایش رخدادهای شدیدتر ال نینو را فراهم کند.» زارع با اشاره به پدیده هایی که از آنها با عنوان «سوپر ال نینو» یاد می شود، می گوید: «افزایش گرمای ذخیره شده در لایه های سطحی و زیرسطحی اقیانوس ها می تواند شرایطی ایجاد کند که رویدادهای شدید اقلیمی با فراوانی بیشتری رخ دهند.»

او همچنین به تغییر موقعیت مرکز گرمایی اقیانوس آرام اشاره می کند: «در سال های اخیر توجه دانشمندان به گونه ای از ال نینو با تمرکز گرما در بخش مرکزی اقیانوس آرام افزایش یافته است، الگویی که می تواند پیامدهای متفاوتی نسبت به الگوهای کلاسیک گذشته داشته باشد.»

با وجود پیشرفت فناوری های اقلیمی، زارع تصریح می کند که پیش بینی زمان وقوع ENSO نسبت به گذشته بسیار دقیق تر شده، اما تبدیل این پیش بینی های جهانی به پیامدهای دقیق منطقه ای همچنان با عدم قطعیت همراه است. به گفته او، مدل های پیشرفته اقلیمی مانند مدل های مورد استفاده مراکز معتبر جهانی، توانایی بالایی در شناسایی نشانه های اولیه رویدادهای ENSO دارند؛ اما رفتار سامانه های کوچک مقیاس جوی، تغییرات کوتاه مدت هواشناسی و عملکرد جت استریم ها می تواند تعیین کند که انرژی آزادشده در اقیانوس دقیقاً چگونه و در کجا خود را در قالب بارش یا خشکسالی نشان دهد.

از این رو، اگرچه تشخیص یک روند بزرگ اقلیمی ممکن است با اطمینان بالا انجام شود، اما پیش بینی جزئیات اثر آن بر یک منطقه مشخص همچنان با دامنه ای از خطا همراه است.

میان خطر خشکسالی و سیلاب های ناگهانی

زارع در ادامه به پیامدهای احتمالی این چرخه اقلیمی برای ایران و خاورمیانه اشاره می کند: «تقویت ال نینو می تواند بر مسیر سامانه های بارشی منطقه اثرگذار باشد.» به گفته او، در صورت تقویت این شرایط در پاییز و زمستان 1405، امکان افزایش انتقال رطوبت از مسیرهایی مانند دریای سرخ و دریای عرب به سمت جنوب غرب آسیا وجود دارد.

او همچنین احتمال هم زمانی ال نینو با فاز مثبت دوقطبی اقیانوس هند را یکی از عوامل مهم در تغییر الگوهای رطوبتی منطقه می داند، وضعیتی که می تواند سیگنال بارش های بیش از میانگین را تقویت کند.

با این حال، زارع هشدار می دهد: «افزایش بارش لزوماً به معنای پایان بحران آب نیست.» به گفته او، در شرایط تغییر اقلیم، مسئله اصلی تنها مقدار بارندگی نیست، بلکه نحوه توزیع آن است. بارش هایی که در گذشته طی ماه ها و به صورت تدریجی رخ می دادند، ممکن است در آینده به شکل کوتاه مدت، شدید و مخرب ظاهر شوند.

این تغییر الگو می تواند خطر سیلاب های ناگهانی، فرسایش خاک، زمین لغزش و آسیب به زیرساخت ها را افزایش دهد، به ویژه در مناطقی که تخریب پوشش گیاهی و کاهش ظرفیت جذب خاک، توان طبیعی زمین برای مدیریت بارش های سنگین را کاهش داده. به اعتقاد زارع، آینده اقلیمی منطقه بیش از هر زمان دیگری با نوسان های شدید همراه خواهد بود، دوره هایی از خشکسالی عمیق که ممکن است با بارش های حدی و سیلاب های گسترده جایگزین شوند. چنین شرایطی، مدیریت منابع آب، کشاورزی و امنیت غذایی در خاورمیانه را وارد مرحله پیچیده تری می کند.

تهدید یا فرصت؟!

اگرچه ال نینو می تواند احتمال تغییر در الگوهای بارشی ایران را افزایش دهد، اما کارشناسان بر این باورند که این پدیده به تنهایی سرنوشت آب وهوای کشور را تعیین نمی کند. آنچه اهمیت دارد، نحوه مواجهه ایران با پیامدهای احتمالی این پدیده است، زیرا بارش بیشتر، بدون برنامه ریزی مناسب، می تواند به جای تبدیل شدن به ذخیره آب، به سیلاب و خسارت منجر شود. در همین رابطه، مجید حبیبی نوخندان، مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو می گوید: «پس از چند سال خشکسالی، افزایش بارندگی می تواند فرصت هایی ارزشمند ایجاد کند، از افزایش رطوبت خاک و بهبود شرایط مراتع گرفته تا امکان تقویت پوشش گیاهی و اجرای برنامه های احیای منابع طبیعی.».

اما روی دیگر این وضعیت، خطر بارش های شدید و کوتاه مدت است. به گفته او، اگر حجم زیادی از بارش در مدت کوتاهی رخ دهد، به جای آنکه در خاک نفوذ کرده و ذخیره منابع آب را افزایش دهد، به رواناب سطحی تبدیل می شود و می تواند سیلاب، فرسایش خاک، انتقال رسوب و آسیب به زیرساخت ها را به دنبال داشته باشد.

این موضوع در کشوری مانند ایران که هم زمان با کم آبی، با تخریب پوشش گیاهی، کاهش ظرفیت نفوذ خاک و فرسایش گسترده مواجه است، اهمیت دوچندان دارد.

مسئله پنهان منابع آبی

یکی از چالش های مهم در سال های پیش رو، تنها میزان بارش نیست، بلکه نوع بارش است. افزایش دمای هوا می تواند نسبت بارش برف به باران را تغییر دهد، تغییری که پیامدهای مهمی برای منابع آب کشور دارد.

حبیبی نوخندان با اشاره به نقش برف کوهستانی به عنوان یک «مخزن طبیعی آب» توضیح می دهد: «برف به تدریج ذوب می شود و در ماه های گرم سال، رودخانه ها و منابع آبی را تغذیه می کند. اما اگر افزایش دما باعث شود بخش بیشتری از بارش ها به شکل باران رخ دهد، ذخیره طبیعی آب در ارتفاعات کاهش خواهد یافت.»

به گفته او، حتی یک فصل پربارش نیز نمی تواند به تنهایی تضمین کننده بهبود وضعیت منابع آب باشد، زیرا اگر بارش ها بیشتر به صورت باران های شدید و کوتاه مدت رخ دهند و سهم برف کاهش یابد، ممکن است در تابستان سال بعد دوباره فشار بر منابع آبی افزایش پیدا کند.

از واکنش پس از بحران تا مدیریت پیش نگر

بررسی سال های گذشته نشان می دهد دوره های همراه با ال نینوی قوی می توانند با رخدادهای بارشی قابل توجه همراه شوند. زمستان 1376، هم زمان با یکی از قوی ترین ال نینوهای قرن بیستم، با بارش های بیش از معمول و وقوع سیلاب در برخی مناطق کشور همراه بود. همچنین سیلاب های گسترده فروردین 1398 در استان های مختلف و بارش های شدید جنوب سیستان و بلوچستان در دی 1398 نشان دادند که رخدادهای حدی بارشی می توانند حتی پس از دوره های طولانی خشکسالی، به یک تهدید جدی تبدیل شوند.

به گفته حبیبی نوخندان، مهم ترین درس ال نینو برای ایران، ضرورت تغییر رویکرد از مدیریت بحران به مدیریت پیشگیرانه است: «در حوزه منابع طبیعی، بررسی وضعیت آبخیزها، تقویت سازه های آبخیزداری، شناسایی نقاط پرخطر سیلابی و بهبود سامانه های هشدار سریع باید پیش از آغاز دوره های بارشی تشدید شود. همچنین در بخش کشاورزی، پایش رطوبت خاک، توجه به شرایط مراتع و برنامه ریزی متناسب با پیش بینی های فصلی می تواند از خسارت های احتمالی جلوگیری کند. همچنین در صورت وقوع ترسالی، این فرصت باید برای احیای پوشش گیاهی، تقویت خاک و افزایش تاب آوری اکوسیستم ها مورد استفاده قرار گیرد.»

به گفته او، در شهرها نیز آمادگی زیرساختی اهمیت ویژه ای دارد، زیرا بارش های شدید در مناطق شهری، در صورت نبود شبکه مناسب مدیریت رواناب، می تواند به آب گرفتگی گسترده و خسارت به تأسیسات شهری منجر شود.

نه بترسیم نه ساده انگاری کنیم

مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو همچنین تصریح می کند: «ال نینو نه یک تهدید قطعی و نه یک راه حل قطعی برای بحران آب است. این پدیده تنها احتمال تغییر در برخی الگوهای اقلیمی را افزایش می دهد و میزان خسارت یا بهره برداری از فرصت های آن، به سطح آمادگی کشور بستگی دارد.»

به گفته او، کشوری که سال ها با خشکسالی و تنش آبی مواجه بوده است، باید از افزایش احتمالی بارش استقبال کند، اما هم زمان باید برای پیامدهای منفی احتمالی مانند سیلاب، فرسایش خاک، رسوب گذاری و تغییر ذخیره برف نیز آماده باشد.

بنابراین باید گفت که ال نینو بیش از آنکه صرفاً یک پدیده اقیانوسی در هزاران کیلومتر دورتر باشد، آزمونی برای شیوه مدیریت اقلیم در ایران است، آزمونی که نشان می دهد آیا کشور می تواند از بارش های احتمالی به عنوان فرصت استفاده کند یا آنکه همان بارش ها به شکل بحران ظاهر می شوند و خسارت می آفرینند.

منبع: روزنامه جوان